дүгнэлт

2011 оны 05-р сарын 21 Нийтэлсэн Urtnasan

Дүгнэлт

Монголчууд усыг чандмань эрдэнэ хэмээн хүндэтгэж, ариг гамтай хэрэглэж ирсэн билээ. Гэтэл сүүлийн жилүүдэд томоохон компаниуд голын эрэг орчмоор барилга барьж, хүчилтэй химийн бодисоо ус, хөрс рүү асгасаар байна. Бохирдсон усыг унд ахуйдаа хэрэглэж байгаагаас иргэдийн дунд бөөрний чулуужих өвчин, гэдэсний халдварт өвчин нэмэгдэх хандлагатай болж байгааг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр байнга сануулж байгаа билээ. Энэ байдал үргэлжилбэл монголчууд бид 2015 он гэхэд д уух усгүй болох нь. Юуны түрүүнд бид байгаль эхээ хайрлан хамгаалах ухамсрыг хүүхдэд бүр багаас нь төлөвшүүлэх хэрэгтэй. Өнөөдөр бидэнд ийм ухамсар байхгүйгээс экологийн тэнцвэр алдагдахад хүрч байна. Дээрээс нь усны хомсдол, бохирдолд нөлөөлж байгаа хамгийн гол хүчин зүйл бол уул уурхайн компаниудын үйл ажиллагаа юм Алтны шороон орд ашиглалтын нєлєєгєєр монгол орны томоохон 28 гол горхи бохирдоод байна.

Хариуцлагатай уул уурхай нь газар, агаар ба усыг эвдэж бохирдуулахгүй, зохистой ашиглахыг шаарддаг. Гэсэн хэдий ч уул уурхайн компаниуд алтыг нь аваад авдрыг нь хаяж байна.
Хэн ч тэдэнтэй хариуцлага тооцдоггүй учраас нүдэн балай чихэн дүлий, зөвхөн олз ашгийн хойноос ханцуй шамалан ордогтой холбоотой юм. Энэ бүхэний хор хоноолыг монголчууд бид нэг хоромын өмнө ч болов ойлгож ухамсарлах бол тун удахгүй бид мөнгөөр бус усаар цалинжина. Учир нь бид усгүйгээр гурав ч хоног амьдарч чадахгүй гэтэл дэлхийн усны 2.8% ийг л цэвэр ус эзэлдэг. Усыг хамгийн ихээр бохирдуулагчид нь хүмүүс бид өөрсдөө бөгөөд бохирдсон усны хохирогчид нь мөн л хүмүүс бид өөрсдөө шүү

Болгарын алдарт зөнч Ванга эмээ "XX зууны эхний хагаст дэлхий дээр усны төлөөх дайн болох магадлалтай" гэсэн үг биеллээ олоход тун ойрхон болоод байна.

Усны бохирдолттой хэрхэн тэнцэж болох вэ?

2011 оны 05-р сарын 21 Нийтэлсэн Urtnasan

Усны бохирдолттой хэрхэн тэнцэж болох вэ?

  • · Улс болон төрөөс хэрэгжүүлж буй төсөлүүдийг дэмжих
  • · Мэдээлийн хэргэслүүдээр усаа хайрлан хамгаалж хэмнэхийг уриалах.
  • · Газарзүйн багш нар хичээлээрээ дамжуулан усаа хайрлаж хамгаалах бохирдуулахгүй байхын ач тусыг сурагчдад ойлгуулах.
  • · Уул уурхайн үүлвэрүүдэд усны хэргэлээний тал дээр нь өндөр няналт тавих.
  • · Алт олборлох кампианууд болон хувиараа алт олборлогчдын мөнгөн усний хэрэглээг хязгаарлах.
  • · Уул уурхайн үйлвэрүүдийн нөхөн сэргээлтийг чанартай хийлгэх
  • · Цэвэрлэх байгууламжуудийн хүчин чадлийг нэмэгдүүлэх, шинээр барьж байгуулах.
  • · Байгаль эх оронтойгоо зөв харьцах
  • · Цахилгаан станцуудийг олноор барьж байгуулахгүй байх
  • · Хөвсгөл далайд машин живэх болон шатахуун алдагдахыг багасгах
  • · Нийслэлийн оршуулгтйн газрыг өөр газарлуу шилжүүлэх
  • · Жорлогын гүний стандартыг барих (4м болон түүнээс дээш ) Хүний хог хаягдлыг түүх биш хог хягдал хаяулахгүй байх нь чухал. Хог хягдлаас сэргийлэх хамгийн зөв зохистой алхам нь хүний УХАМСАР юм.

туул голын усны бохирдолт

2011 оны 05-р сарын 21 Нийтэлсэн Urtnasan

Туул гол

Туул гол нь Монгол улсын төв, хойд хэсгээр урсах гол юм. 704км урттай бөгөөд ус цуглуулах талбай нь 49,840км2. Хэнтий, Төв, Сэлэнгэ аймаг болон Улаанбаатар хотын нутгаар урсан өнгөрнө.

Хэнтийн нуруун дахь Горхи-Тэрэлжийн байгалийн цогцолборт багтах Хагийн хар нуураас эх авч, нийслэл Улаанбаатар хотын урд хэсгээр урсч өнгөрөн Орхон голд цутгана. Нэн ховор халим болон алгана, тул, цагаан загас цулбуурт гутаарт, хадран , цурхай зэрэг загастай. 11 сарын дундаас 4 сарын дунд хүртэл хөлдөнө.

Сүүлийн жилүүдэд нийслэл Улаанбаатарын байгаль орчны бохирдол нь Туул голд нөлөөлөх болсон. Улаанбаатарын төв цэвэрлэх байгууламжийн хаягдал нь Туул голд цутган орохоос гадна Заамар дахь алт олборлолт ч нөлөөлж буй хэрэг юм. Цэвэр усны эх үүсвэр болсон Туул гол 2015 он гэхэд урсахгүй болно гэдгийг эрдэмтэд тогтоожээ.

Туул голын усны чанар

Туул голын усны чанарыг авч үзэхын тулд хотоос дээш болон доош хэсэгт авч үзлээ.

Улаанбаатар хотоос дээш хэсэгт бохирдлын гол эх үүсвэр нь Халайхын цэвэрлэх байгууламжаас гарч байгаа хаягдал ус бөгөөд Туул гол мөсөн бүрхүүлтэй байх өвлийн улираол нөлөө нь мэдрэгдэнэ. Голын задгай устай үед гоц нөлөө үзүүлэхгүй . улаан баатар хотын орчимд Туул голын ус өвлийн улиралд ёроолдоо хүртэл хөлдөж огт урсацгүй болдог. Энэ үед Сонгиноос доош Төв цэвэрлэх байгууламж, Буянт- Ухаагын цэвэрлэх байгууламж гэх мэт цэвэрлэх байгууламжуудын хаягдал ус голбн голидролоор нэлээд зайд ямар ч шингэрч сүлэгдэх усгүй задгай урсдаг. Иймд Сонгиноос доош Алтанбулагийн гүүр аүртлэх хэсэгт өвлийн улиралд хамгийн их бохирдолттой байдаг. Чухам энэ үед ЦБ- уудын ажиллагаг дээд хэмжээнд хүргэж ахаягдал усыг маш сайн цэвэрлэж голд хаях нь зүйтэй юм. Туул голын усан дахь аммонийн ба нитритийн азот , хялбар эсэлдэх органик бодисын жилийн дундаж агууламж нь Монгол улсын гадаргын усны стандарт дахь хүлцэх агууламжаас 10-29 дахин давж бохирддог ба өвөл хаврын улиралд 40-100 дахин давж бохирдож байна.

Дээрх зургаас хархад Туул голын эрдэсжилт Сонгинын орчим ЦБ-аас гарч байгаа хаягдал усны нөлөөгөөр 3-4 дахин нэмэгдэж , усан дахь эрдэс азот , органик бодисын жилийн дундаж агууламж нь хүлцэх агууламжаас 4-15 дахин давсан бохирдол илэрсэн байна. Өвлийн улиралд усан дахь аммонийн азотын агууламж хүлцэх агууламжаас 29 дахин мөн БХХ5 агууламж 33 дахин давж бохирдсон байна.

Туул голын усны чанар Улаанбаатар хотоос дээш болон доош хэсгээр 2005 оны шинжилгээний дүнгээр ямар байсныг үзүүлбэл.

Эрдэсжилт мг л

NH4 мг л

NO2 мг л

БХХ5

Дунд

Их

Дунд

Их

Дунд

Их

Дунд

Их

Туул-Уубулан

78

211

0.14

0.66

0.007

0.046

2.6

5.87

Туул-Сонгино

254

873

7.25

14.41

0.084

0.353

29.6

98.5

Туул- Алтанбулаг

166

235

1.67

5.39

0.091

0.234

5.0

7.82

Туул голын ус Уубулангаас Сонсголон хүртэл хэсэг харьцангуй цэвэрт тооцогдож, Сонгиноос дээш хэсэгт цэвэрлэх байгууламжийн хаягдал усны нөлөөгөөр эрс бохирдож , ялангуяа нрл хөлдсөн өвлийн сар болон газар гэсэх хаврын саруудад усан дахь хялбар исэлдэх органик бодисын бохирдол маш ихээр илэрч байгаа нь дулааны улиралд арьс ширний үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа идэвхитэй явагдаж , үйлдвэрийн бохирдол ихтэй байгаатай холбоотой юм.

Судалгаагаар манай орны хувьд онцлог бохирдуулагчид нь азот, органик бодис, нефтийн бүтээгдэхүүн , хром, зэс , мөнгөн ус, зэрэг хүнд миталлуд болно. Сүүлийн жилүүдэд уул уурхай, ашигт малтмалын олборлолт маоын гаралтай түүхий эд боловсруулах чиглэлийн үйлдвэрлэл өргөжихийн хэрээр ялгаруулах бохирдлийн хэмжээ ихэссэний улмаас орчны чанар ялангуяа, гадаргийн усны чанар эрс буурч, усанд агуулагдах хорт бодисын хэмжээ Усны чанарын стандартаас олон дахин давж бохирдож байгааг холбогдох байгуулаггууд анхаарч нэн даруй бохирдлыг бууруулах арга зхмыг боловсруулан хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна.

Мөн бохирдлын эх үүсвэрүүдэд байнгийн аяналт тавих ажлыг өргөжүүлэх, дотоод мониторингийн үйл ажтллагаагбий болгох бохирдуулагч нь өөрөө төлөх хууль эрх зүйн орчинг бий болгох усны чанарын мохиторинг лабоаоториудын чадавхийг нэмэгдүүлэх хөдөө аж ахуйн хорт органих бодисийн үлдэгдэл , аүнд металл тодорхойлох , орчин үеийн мэдрэмж сайтай хэмжлийн багажаар тоноглох чанарын хяналт чанарын баталгаа үйл ажиллагааг хэвшүүлэх нь зүйтэй.

Бид усны нэгдсэн зөв, оновчтой менежментийг яарал­тай боловсруулж, түүнийгээ хэрэг­жүүлж чадах юм бол хоёр сая хүнээ сайхан амьдруулах бүрэн боломж бий гэж боддог. Өнөөдөр л гэхэд баруун гурван аймаг ОХУ-аас эрчим хүчний хувьд хараат байдалтай байна. Бид байгаа гол усаа ашиглан олон зориулалттай том том усан сангуудыг бий болгож эрчим хүч гаргаж аваад, хэрэглээгээ хангаад, аялал жуулч­лалаа ч хөгжүүлээд явах, эдийн засаг нийгмийн асуудлаа шийдчих бололцоо байна. Үүнээс гадна шөнийн цагт Улаанбаатар хотын орон сууцны айлуудын бохирын шугамаар урсаж байгаа усаа юүлж аваад энэ хуурай шороо босоод байгаа гудамж талбайгаа ч гэсэн усалж болохоор байгаа. Иргэдийн амьдрах орчныг сайжруулахад хэрэгтэй. Дээр нь хот маань цэцэрлэгжинэ. Бидэнд боломж их байна. Хийх зүйл ч их байна. Энэ бүхэн том бодлого, хөтөлбөрөөр дэмжигдэх ийм л асуудал. Иргэн та цэвэр усаар хангагдах эрхтэй. Үнийгээ төр засгаас шаардах эрх нь ч мөн танд бий. Дээр нь иргэд усаа зөв зохистой хэрэглэх тал дээр өнөөдрөөс эхлээд ухамсартай хандах хэрэгтэй.

Туул голын бохирдолт

Нийслэл хотын цэвэр усны эх үүсвэрийг Туул голын сав газраас хангадаг. Улаанбаатар хотын хувьд дөрвөн эх үүсвэр байгаа. Нийс­лэлийн усан хангамжийг төвийн эх үүсвэрийнА”, үйлдвэрийн районы эх үүсвэр буюуБ”, мах комбинатынВ, дэд эх үүсвэрГстанц хэмээн хуваадаг. Үндсэндээ Туул голын сав газрын дагуу байгаа 160-170 гүний худгаас усаа татаад нийслэлчүүдийн ундны, ахуйн, үйлдвэрийн, төвлөрсөн шугам сүлжээнд холбогдсон орон сууцны иргэдийн хэрэгцээг хангаж байгаа юм. Мөн энэ уснаасаа бид зөөврийн худгаар дамжуулан гэр хорооллын иргэдийн усны хэрэгцээг хангадаг. Зарим гэр хорооллын дунд ганц нэг гүний худаг бий. Эдгээр гүний худаг нь төвлөрсөн шугам сүлжээгээр явахгүй байгаагаас бохирдох магадлал өндөр байгааг хэлэх хэрэгтэй. Туул голыг дагаад Яармагийн гүүр хүртэл жижигхэн цагаан байшингууд байдгийг иргэд сайн мэднэ. Эдгээр байшингууд бол хотын ундны усны эх үүсвэ­рүүд юм.

- Экологийн бохирдолтод нөлөөлж байгаа хэд хэдэн хүчин зүйл бий. Мэдээж байгаль цаг уурын дулаарал ихээхэн нөлөөлж байгаа нь дамжиггүй. Гэхдээ хам­гийн гол хүчин зүйл бол хүний буруутай үйл ажиллагаа шүү дээ. Сүүлийн таван жил дараалан Туул гол хаврын хаварт тасардаг болсон. Энэ жил мөн л 4-5 газраараа тасарчихсан байна лээ. Ингэж тасрах болсон нь голын эхэнд байдаг Мөнгөн морьтын амнаас их хэмжээгээр мод бэлтгэснээс болсон гэж би үздэг. Ой мод, ус хоёр харилцан уялдаатай, байга­лийн шүтэлцээтэй зүйл. Мод гэдэг бол усны нөөцийг барьж байдаг чухал байгалийн баялаг. Гэтэл модыг их хэмжээгээр хяргаснаас болоод усны нөөц дундарч, Туул голын ус татарч бүр тасрахдаа тулаад байна.. Голын загас их хэмжээгэр үхлээ гэж ярьж байна. Гэтэл гол дотор голын усыг цэвэршүүлж байдаг асар олон төрлийн бичил биетэн байдаг. Эдгээр бичил биетнүүд үхэх юм болгол үхлээл гэсэн үг. Энэ бол их том аюулын дохио.

Түүнчлэн ундны усны ариун цэврийн бүсийн дэглэм, түүний шаардлагыг бүрэн хэрэгжүүлээгүйгээс хүн амын дунд ахуйн хэрэглээнд ашиглагдаж байгаа худгуудын усны чанар муудах, үйлдвэрийн болон ахуйн хог хаягдал, малын ялгадас, бордоо, хатуу хог хаягдлаар бохирдох явдал байнга гарч байна. Улсын хэмжээнд 120 гаруй бохир ус цэвэрлэх байгууламж ашиглагдаж байгаа боловч ихэнх нь тоног төхөөрөмж хуучирсан, шинэчлэлийн өртөг зардал өндөр зэрэг хүндрэлээс шалтгаалан цэвэршүүлэлтийн түвшин шаардлагын хэмжээнд хүрэхгүй байгаа ажээ.

Судалгаанаас үзэхэд Улаанбаатар хотод ус хэрэглээний түвшин өндөр хөгжилтэй орнуудаас давж байгаа нь ус түгээх шутам сүлжээ, тоног төхөөрөмжийн засвар үйлчилгээ тогтмол хийгддэггүй, усны үнэлэмж тааруу, усны тоолуур айл бүрт байхгүйтэй холбоотой.

Олон жилийн хяналт шинжилгээний үр дүнгээс хархад манай орны хэмжээнд хүны үйл ажиллаганы зохисгүй нөлөөнд орж , унаган төрхөө алдаж маш ихээр бохирдож байгаа гол бол Туул гол юм.

Манай орны засаг захиргаа , үйлдвэрийн үндсэн нэгжүүд төвлөрсөн Улаанбаатар хотын оршин суугчидын тоо жилээс жилд нэмэгдэж , хүн амын нягтшил хэт ихсэж , түүнчлэн хөнгөн ба хүнсний үйлдвэр түүн дотроо арьс шир ноос ноолуурын үйлдвэрүүд , цахилгаан эрчим хүч , барилгын материалын үйлдвэрүүд эрчимтэй хөгжихийн зэрэгцээ бага оворын боловч химийн хортой бодисын үйл ажиллаганд хэрэглэдэг жижиг дунд үйлдвэрүүд олшиоч тэтгээрээс гарч байгаа хорт хаягдлыг хотын төв коллекторт нийлүүлж байгаа нь ахуйн бохир усны нөлөөгөөр шингэрч байгаа ч хотын цэвэрлэх байгууламжуудад орж байгаа бохир ус ньБохир ус цэвэрлэх байгууламжид хүлээн авах бохир усны найралгын зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс хэд дахин давсан ус орж байгаа учраас цэвэрлэх байгууламжууд. Хоногт бүрэн цэвэр­лэгдээгүй 170 мянган м/куб усыг бид Туул гол руу хаяж байгаа юм. Уул нь байгалийн цэвэрлэгээтэй их сайн цэвэрлэх байгууламж. Гэтэл зөвхөн ахуйн бохир усыг цэвэрлэх зориулалттай энэ байгуу­ламж руу үйлдвэрийн асар их бохирдолтой усыг оруулж байгаа­гаас болоод ачааллаа дийлэхээ больсон. 100 хувь цэвэрлэх ёстой бохирдлоо бид 88-93 хувь­тай л цэвэрлээд тэр чигээр нь Туулд хаяж байна. Зүй нь бол үйлдвэрүүдийн дэргэд цэвэрлэх байгууламжууд байх ёстой. Ингээд үйлдвэрийн дамжлагаар цэвэр­лэгдээд ирсэн бохирдлыг төв цэвэрлэх байгууламж маань дахин цэвэрлээд хаях ёстой юм. Гэтэл тийм дамжлага байхгүйгээс Туул гол маань цэвэр цэнгэг байж чадахгүй байна. Туул гол маань Лүнгийн гол цаашлаад Орхон голд цутгатлаа цэвэршиж чадахгүй байгаа. Хатан туул гэж нэрлэгддэг Туул гол өнөөдөр хамгийнөндөр бохирдолттой голгэсэн нэр хаяг зүүчихсэн явж байна шүү дээ. Удахгүй Монгол Улс олон улсын шүүхэд дуудагдаж мэдэх юм. Учир нь энэ их бохирдолттой голууд шууд Дэлхийн цэнгэг усны нөөц болох Байгаль далайд цутгаж байгаа. Тиймээс бид одооноос гол усныхаа бохирдолтод анхаарал хандуулж дорвитой арга хэмжээ авахгүй бол зөвхөн өөрсдийн ундны усны нөөцийн талаар биш хүн төрөлхтөний усны нөөцийг үгүй хийх аюул ойрхон байна.

Усны объектын чанарыг бууруулах бохирдлын гол эр үүсвэрийн нэг нь бохир ус цэвэрлэх байгууламжаас гарч байгаа ус юм . Туул гол нь Улаанбаатар хотын цэвэрлэх байгууламжаас гарч байгаа хаягдал усыг зайлуулах обект болдог.

Tуул голын эрэг дээр өнөөдрийн бидний дуусахгүй мэт урсгаж, бохирдуулж байгаа ус тавь жархан жилийн дараа байхгүй болоход үгүй гэх газаргүй болжээ. Тэр үед одоогийн хүмүүсийн амь тавин зүтгэж буй алт эрдэнэ, хөрөнгө мөнгө усны дэргэд юу ч биш болж хувирах нь.

Судалгаагаар манай орны хувьд онцлог бохирдуулагчид нь азот, органик бодис, нефтийн бүтээгдэхүүн , хром, зэс , мөнгөн ус, зэрэг хүнд миталлуд болно. Сүүлийн жилүүдэд уул уурхай, ашигт малтмалын олборлолт маоын гаралтай түүхий эд боловсруулах чиглэлийн үйлдвэрлэл өргөжихийн хэрээр ялгаруулах бохирдлийн хэмжээ ихэссэний улмаас орчны чанар ялангуяа, гадаргийн усны чанар эрс буурч, усанд агуулагдах хорт бодисын хэмжээ Усны чанарын стандартаас олон дахин давж бохирдож байгааг холбогдох байгуулаггууд анхаарч нэн даруй бохирдлыг бууруулах арга зхмыг боловсруулан хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна.

Мөн бохирдлын эх үүсвэрүүдэд байнгийн хяналт тавих ажлыг өргөжүүлэх, дотоод мониторингийн үйл ажтллагаагбий болгох бохирдуулагч нь өөрөө төлөх хууль эрх зүйн орчинг бий болгох усны чанарын мохиторинг лабоаоториудын чадавхийг нэмэгдүүлэх хөдөө аж ахуйн хорт органих бодисийн үлдэгдэл , аүнд металл тодорхойлох , орчин үеийн мэдрэмж сайтай хэмжлийн багажаар тоноглох чанарын хяналт чанарын баталгаа үйл ажиллагааг хэвшүүлэх нь зүйтэй.

Бид усны нэгдсэн зөв, оновчтой менежментийг яарал­тай боловсруулж, түүнийгээ хэрэг­жүүлж чадах юм бол хоёр сая хүнээ сайхан амьдруулах бүрэн боломж бий гэж боддог. Өнөөдөр л гэхэд баруун гурван аймаг ОХУ-аас эрчим хүчний хувьд хараат байдалтай байна. Бид байгаа гол усаа ашиглан олон зориулалттай том том усан сангуудыг бий болгож эрчим хүч гаргаж аваад, хэрэглээгээ хангаад, аялал жуулч­лалаа ч хөгжүүлээд явах, эдийн засаг нийгмийн асуудлаа шийдчих бололцоо байна. Үүнээс гадна шөнийн цагт Улаанбаатар хотын орон сууцны айлуудын бохирын шугамаар урсаж байгаа усаа юүлж аваад энэ хуурай шороо босоод байгаа гудамж талбайгаа ч гэсэн усалж болохоор байгаа. Иргэдийн амьдрах орчныг сайжруулахад хэрэгтэй. Дээр нь хот маань цэцэрлэгжинэ. Бидэнд боломж их байна. Хийх зүйл ч их байна. Энэ бүхэн том бодлого, хөтөлбөрөөр дэмжигдэх ийм л асуудал. Иргэн та цэвэр усаар хангагдах эрхтэй. Үнийгээ төр засгаас шаардах эрх нь ч мөн танд бий. Дээр нь иргэд усаа зөв зохистой хэрэглэх тал дээр өнөөдрөөс эхлээд ухамсартай хандах хэрэгтэй.

нийслэлийн усны асуудал

2011 оны 05-р сарын 21 Нийтэлсэн Urtnasan

Нийслэлийн хүн амын усны хэрэглээ усны бохирдолтогд нөлөлөх нь
Манай улсын нийт хvн амын 30.8 хувь нь тєвлєрсєн цэвэр ус тvгээгvvрийн сvлжээнээс, 24.8 хувь нь зєєврийн ус тvгээгvvрийн vйлчилгээнээс, 35.7 хувь нь ус тvгээх цэг худгаас, 9.1 хувь нь гадаргын ус, цас, мєсний усыг унд ахуйдаа хэрэглэдэг. Улаанбаатар хотын хэмжээнд л гэхэд нийт хvн амын 7 хувь нь эрvvл ахуйн наад захын шаардлага хангахгvй булаг шандны баталгаагvй усыг унд ахуйдаа хэрэглэж байна. Yvнээс гадна орон сууцны ус хэрэглээний манай улсад мєрдєгдєж байгаа нормоор бол нэг хэрэглэгч дэлхийн хєгжингvй орны нэг хvний хоногийн ус хэрэглээнээс даруй 2 дахин их ус хэрэглэдэг бол гэр хорооллын хэрэглэгчид дэлхийн дундаж тvвшнєєс 5-10 дахин бага ус хэрэглэж байна.


1997

1998

1999

2000

2001

2002

Орон сууцны хэрэглэгч

450

470

430.7

358

318

287

Гэр хорооллын хэрэглэгч

4.6

4.8

4.9

4.7

5.3

5.73

 Тэгэхэд төвлөрсөн сүлжээгээр ирж байгаа усны 30 хувийг ямар нэгэн байд­лаар ашиглаад үлдсэн 70 хувийг зүгээр л урсгачихаж байгаа юм. Танай гэрийн гал тогооны, ОО-ын өрөөны крантнаас ус дусалж л байдаг шүү дээ. Иргэд үүнийг анзаардаггүй. Гэтэл энэ дусал ус чинь дуссаар байгаад жилдээ 10 тонн усыг бид алдчихаж байгаа юм. Хэдэн айлын крантнаас ингэж ус дусаж байгааг бид мэдэхгүй шүү дээ. Бохирын шугамаар бидний ууж хэрэглэж байгаа шиг цэвэр ус урсаж байгаа байхгүй юу. Энэ мэтчилэн усны үр ашиггүй хэрэглээ асар өндөр байгаа. Иргэд маань Чандмань эрдэнэ болсон усаа хайрлаж хамгаалж, зөв зохистой ухаалаг хэрэглэх нь хамгаас чухал.

Энгэж их ус хэргэлхийн хэрээр бохирдоод гарч байгаа ус тоды чинээ их юм.

Нийслэлчүүдийн цэвэр усны нөөц

- Нийт нөөц бол 230 мянган м/куб гэж 1977 онд орос ах нар тогтоож өгсөн байдгийн. Үүний дараа Улаанбаатар хотын усан хангам­жийн асуудлаар Жайка бас судалгаа хийсэн. Гэхдээ бас л нэг 230 мянган м/куб орчимд байна л гэсэн тойм зүйл гаргасан. Гэтэл 1977 оноос хойш өчнөөн жил хэрэглэсэн. Нийслэлийн хүн ам өсөж байна. Хэрэглээ асар их нэмэгдэж байгаа. Хотын хэрэгцээг 1 сая 200 мянган хүнээр бодоод тооцоход 328 мянган м/куб болж байгаа юм. Тэгэхээр өнөөдөр өдөрт 170 мянган м/куб усыг ундны усны эх үүсвэрээс авч төвлөрсөн сүлжээгээр дамжуулан хэрэглэж байна. Өдөрт хэрэглэж байгаа 170 мянган м/куб ус, байгаа нөөц 230 мянган м/куб хоёрын хооронд 50 мянган м/куб ус байгаа юм шиг харагдаж байгаа боловч хаана ямар айл хашаандаа худагтай байгааг тооцоолж гаргасан судалгаа. Бид алт, зэс зэрэг байгалийн баялаггүй бол амьдарч болно. Гоё ганган байшин барилга машин техникгүй амьдраад болж л байсан шүү дээ. Харин усгүй бол хүн төрөлхтөн та, бид 1-2 хоногоос илүү амьд явж чадахгүй. Хүний биеийн хувийн жингийн 70-80 хувийг ус бүрдүүлдэг. Энэ усаа бага зэрэг л алдах юм бол үндсэндээ амьд явах эрхээ алдаж байна л гэсэн үг. Тийм учраас энэ бол хүний амьд явах эрхтэй холбоотой амин чухал асуудлын нэг. Ус өөрөө юугаар ч орлуулж болдоггүй байгалийн баялаг шүү дээ.

Нийслэлчүүд ямар ус ууж байна вэ?

Монголчууд ундны усныхаа ная, үүн дотроо нийслэлчүүд ерэн есөн хувийг газрын доорхи уснаас авдаг билээ. Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд гүний усны бохирдол ихэсч буй нь бидний эрүүл мэндэд аюул учруулж байгаа юм.

Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын мэдээллээр халдварт өвчний ная гаруй хувь нь ундны усны хомсдол, бохирдлоос шалтгаалдаг. Мөн Дэлхийн банкны судалгаагаар ундны усны ариун цэврийг хангалттай сахиж, хамгаалж чадвал шингэн алдах өвчний хоёр зуун сая тохиолдлыг бүрмөсөн зогсоох боломжтой ажээ.

Тэгвэл Улаанбаатарын хувьд гүний усны бохирдол хэрээс хэтэрчээ. Статистикийн үндэсний хорооны судалгаагаар нийслэлд гурван зуун жаран мянга гаруй хашаа бий. Эдгээр хашаа бүр ухсан жорлон, муу усны нүхтэй. Хоёроос таван метрийн гүн жорлонгуудын бохир хөрсөндөө шингэдэг. Гэтэл хүн, амьтны ялгадсанд агуулагдах таван зуу гаруй төрлийн бактери, вирүс, шимэгч хорхой зэрэг нь гүний усаар дамжин халдварладаг байна.

Иймд гэр хорооллын дунд байрлах гүний худгуудыг тойрсон олон жорлон усны чанарт ямар нөлөө үзүүлж байгааг тааварлах тийм ч хэцүү биш билээ. Нөгөөтэйгүүр зарим айлын хашаанд гүний худаг, муу усны нүх, жорлон бараг л зэрэгцээд байрлах нь бий. Гэтэл гүний ус гэдэг тусгай ууттай битүүмжилсэн саванд байдаггүй. Тиймдээ ч хөрсөнд шингэсэн бохир гүний усанд дамжих нь амархан байдаг байна. Хэрэв эрүүл ахуйн үүднээс худаг, жорлон хоёрын хоорондын зайн стандартыг тогтоохгүй бол хүмүүс нянгаар бохирдсон усаар ундаалсаар байх нь гарцаагүй.



Ерөөс хотын төвлөрөл нэмэгдсэнээс ачааллаа даахгүйд хүрч, хүний эрүүл, аюулгүй амьдрах орчин хэдийнэ алга болжээ. Өөрөөр хэлбэл, байгалийн багтаамж нь хэтэрчихсэн гэсэн үг юм.
Цаашилбал, хийж буй юм бүхэндээ судалгаа шинжилгээтэй, төлөвлөгөөтэй хандахыг өнөөгийн үүссэн нөхцөл шаардаж байна. Улаанбаатарын салхины дээд хэсэгт оршуулгын газар бий.

Хөрсөн доор хэдэн жилийн турш ялзарсан шарилаас ялгарсан олон төрлийн хорт бодис мөн л гүний усанд шингэж байгаа юм. Ийнхүү жилдээ арван мянган айлаар бүл нэмдэг Улаанбаатарт уух ус, амьсгалах агаар хомсодсоор байна. Унд залгуулдаг гүний усных нь ихэнх хувь бохирдож, цэвэр усны нөөцийн эх үүсвэр болсон Туул гол өдрөөс өдөрт хатаж ширгэж байна. Энэ асуудалд анхаарч, шаардлагатай арга хэмжээг цаг алдалгүй авахгүй бол угтах ирээдүйг төсөөлөхөд ч хэцүү юм.

хөвсгөл далайн бохирдолт

2011 оны 05-р сарын 21 Нийтэлсэн Urtnasan

Далай ээжийн хэвлийд олон тооныхорт хавдарбий болов

. Хор хөнөөл нь өдрөөс өдөрт, жилээс жилд цар хүрээгээ тэлсээр чимээгүй үхлийг даллаж эхэллээ. Хагас зуун жилийн дотор ачаатай, ачаагүй 40 гаруй шатахуун тээврийн автомашин, чиргүүл, трак торыг Далай ээжийнхээ хэвлийд бул шилжээ. Тос дотроосоо өтвөл гэдэг шиг нуурын гүнд буй эдгээр төмөр Далай ээжийг хэвлий дотроос нь өвчлүүлсээр нэгэн жаранг үдэж байна. 1953 ондМалчинбаарж, 1954 онд усан онгоцны суурь, “Ажилчинбаарж, 1960 онд ЗИЛ-130 машин, 1969 онд ДТ-75 трактор гээд нуурт живж, хэвлийд нь хорт хавдар болон ургасан төмрийн сэгүүдийг жагсаавал уртаас урт үргэлжилнэ. Товчоор хэлбэл өнгөрсөн зууны дунд үеийн далайн тээврийн бүхэл бүтэн түүхийн үзмэр далайн ёроолд бий.

Гаргаж авдаггүй, авахыг ч хүсдэггүй эдгээр төмрийн сэгүүд эдүгээ зэвд идэгдэн, хур тунадаст баригдсанаар урваж, исэлдэн дэлхийн цэвэр усны хоёр хувийг СО2-оорбаяжууланхордуулж байна. Хөвсгөл хагас мянганд нэг удаа усаа цэвэршүүлдэг хамгийн эмзэг нуур. Гэтэл бид хагас зуунд буюу өнгөрсөн 50 гаруйхан жилийн хугацаанд жил бүр шахуу ийнхүү төмрийн сэгээрөргөлбарихдаа гол нуурын усыг бохирдуулагч хамгийн аюултай бодисын тоонд ордог бензин, шатахууныг дагалдуулжээ. 2002 оноос өмнө гаргасан Хөвсгөл нуурын усанд живсэн машин, хөлөг онгоцны судалгаагаар 1979, 1996 онд 10 орчим тонн шатахуун ачсан хоёр машин осолдсон.

2007 онд Ханх суман дахь зогсоол дээрээ живсэнДюбовскийхөлөг онгоцны хөдөлгүүр дэх бензинийг царцаасан. Тэгэхээр хамгийн багаар бодоход арав гаруй мянган литр бензинээр 381 шоо км эзэлхүүнтэй нуурынхаа усыг бохирдуулаад байгаа юм. Нэг литр шатахуун 1000 тонн цэвэр усыг бохирдуулдаг гэсэн судалгаа бий. Үүнээс үзвэл Далай ээж маань хэчнээн хэмжээний бохирдолтой болсныг мэдэрч болно. Гэвч өнгөрсөн хугацаанд энэ талаар хийсэн судалгаа, авсан арга хэмжээ алга. Литр усан дахь нефть бүтээгдэхүүн 0.05 мг/л-ээс хэтэрвэл экологийн тэнцвэрт байдал алдагддаг гэдэг.

Хөвсгөл нуурын ус тэр аяараа нефтийн бүрхүүлтэй болж, амьтай бүхэн нь сөнөж устах аюулыг тарьсан эздэд хүлээлгэсэн хариуцлага, усаа хамгаалсан хамгаалалт өнөөдрийг хүртэл алга. Хамгийн сүүлчийн баримт л гэхэд хэдхэн хоногийн өмнө зургаан мянган литр бензин ачсан машин живлээ. “Одоогоор шатахуун далайд асгараагүй, ямар нэгэн бодис нуурт хөвж бохирдсон шинж тэмдэг илрээгүй байнагэж аймгийн Онцгой байдлын хэлтсийн дарга, дээд ахмад С.Даваасүрэн мэдээлж буй .

Итгэе гэвч нэг л итгэл төрж өгөхгүй байна. Хөвсгөл аймгийн Ханх сумын усан зогсоолд байсан ОХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын байгаль ашиглалтын хүрээлэнгийнДюбовскийхөлөг онгоц живэхэд хөдөлгүүрт нь хадгалагдаж үлдсэн бензин Хөвсгөл далайн гадаргыг цэвэр усны ангиллын нормоор тавдугаар зэрэг буюу их бохирдуулсан гэсэн дүгнэлтийг тухайн үед мэргэжлийн байгууллагынхан хийсэн. 60-80-хан литр бензин Хөвсгөлийн усыг нефть бүтээгдэхүүнээр хангалттай бохирдуулсныг энэ дүгнэлт хөдөлшгүй нотолсон.

Гэтэл одоо үүнээс 100 дахин их хэмжээний бензиний асуудал яригдаж буй нь Далай ээжийн эмзэг ариун хэвлийг хорт хавдрын эцсийн шатанд хүртэл өвчлүүлсэн байж болзошгүйг харуулахгүй байна гэж үү. Хөвсгөл далайн хувьд энэ бол сүйрэл Нуурыг хамгаалах, хянах үүрэгтэй төрийн байгууллагууд хүний сэтгэлээр хандаж, живсэн машиныг татаж чангаах төдийхнөөр аргацааж буй нь байгаль орчныхоо эсрэг хийсэн гэмт хэргийг өөгшүүлж буйгаас өөрцгүй юм. Хамгийн сүүлийн мэдээллээр мэргэжлийн хяналт болон Ус цаг уур, орчны шинжилгээний зэрэг холбогдох байгууллагынхан усны бохирдлыг судлах, ажлын хэсэг байгуулан өчигдрөөс газар дээр нь ажиллуулж эхэлжээ.

Тэд баахан бичиг цаас төр, засгийн байгуулагууд руу шидэх биз. Ингэлээ гээд Далай ээжийн амийг аварч чадах уу. Дэлхийн цэвэр усны хоёр хувийг бохирдуулсныхаа төлөө Монголын ард түмний өмнө, дэлхийн оршин суугчдын өмнө хэн хариуцлага хүлээх вэ? Хөвсгөл далай дээгүүр мөсөн тээвэр хийхийг хориглосон сайдын тушаал, журам бий. Арван хэдэн жилийн өмнө буюу БОЯыг У.Мавлет гуай тэргүүлж байхдаа ийм тушаал гарган, нэг хэсэг мөрдөж байжээ.

Судалгаанаас харвал энэ хугацаанд Хөвсгөлд машин осолдоогүй байх юм. Гэтэл эдүгээ ийм тушаал байдгийг, мөрдөж хэрэгжүүлж, хяналт тавих ёстойг мэддэг хүн ховорджээ. Түүнчлэн цэвэр ус бохирдуулсан этгээдийн онгоц, тээврийнхэрэгслийг хураан авч улсын орлого болгох, мөн нөхөн төлбөр, торгууль ногдуулах, нефть бүтээгдэхүүнийг цэвэрлэх ажлыг хийх зэрэг заалтууд хуульд бий. Хуулийн энэ заалт, сайдын тэр тушаалыг хэрэгжүүлждэг, хариуцлага тооцдог эзэн Монголд байна уу? Өнгөрсөн 60 шахам жилийн хугацаанд Хөвсгөл далайд машинаа осолдуулж, бааржаа живүүлж, трактороо хаясных нь төлөө хариуцлага тооцсон ганцхан тохиолдлыг сонслоо.

1979 онд түлш ачсанМАЗ машин Хачимын амын ойролцоо живэхэд тухайн үед Хөвсгөл аймгийн Тусгай хамгаалалттай газрын дарга Дашдэндэв гэдэг хүн албан тушаалаасаа огцорч байжээ. Гэтэл өнөөдөр Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуулийг даган мөрдөж, хяналт тавьж чадалгүй Хөвсгөл далайд осол гаргаж, эрдэнэт хүний амь нас, цэвэр усны ундаргыг бохирдуулсныхаа төлөө хариуцлага хүлээх эр зориг, эх оронч сэтгэлийн тэнхээ холбогдох албан тушаалтан, аж ахуйн нэгжийн удирдлагуудад алга.

НИК уг нь олон жилийн туршлагатай, үндэсний хэмжээний хариуцлагатай компаниудын нэг. Гэвч Хөвсгөл далайд хууль бусаар тээвэр хийж, олон мянган литр шатахуунаар Хөвсгөл далайг бохирдуулсныхаа төлөө ямар хариуцлага хүлээх бол. Компанийн удирдлагуудын хэлж буйгаар жолооч нартаа хариуцлага тооцох төдийгөөр нэр хүндээ аварч үлдэх магадлалтай байна. Тэд осолдсон машин тэргийг уснаас гаргахад шаардлагатай хөрөнгө мөнгийг гаргаж, техник хэрэгслээр тусалсан төдийгөөр хариуцлагаас мултрах ёсгүй.

Жилийн өмнөхөн дөө, Мексикийн булан дахь далайн гүнээс нефть олборлож байсан BP компанийн нефть олборлогч Deepwater Horizon платформ дээр осол гарсан. Үүний улмаас далайн ус нефтээр бохирдож экологид ихээхэн хэмжээний хор хохирол учруулсных нь төлөө тус компанид 20 гаруй тэрбум ам.долларын нөхөн төлбөр ногдуулж байсан. Энэ хэргийг АНУ-ын төдийгүй олон улсын хэмжээний экологийн эсрэг хамгийн том гэмт хэрэгт тооцож, АНУын Ерөнхийлөгч Б.Обама Америкийн эрэг хавийн далайн ёроолоос нефть олборлохыг хориглох шийдвэр гаргасан билээ. Гэтэл Монголдоо ганц, дэлхийд бас үнэлэгдсэн Хөвсгөл далайд учруулсангэмт хэргийнхээтөлөө НИК яагаад хариуцлага хүлээж, үлгэр жишээ үзүүлж болохгүй гэж.

Хөвсгөл далайн ёроол хад асга ихтэй, ус нь ганц урсгалтай, усны солилцоо бага, гүн тийш амьдралаар ядмаг, усны бичил ургамал, амьтны өсөн үржих нь удаан зэргээс болж, нуурын ус нь өөрийгөө цэвэршүүлэхдээ удаан . Тиймээс Хөвсгөл далайг нэг л бохирдуулбол байгалийн жамаар цэвэршихийг нь монголчууд бид ойрын хэдэн үе удмаараа үзэхгүй. Тэгээд ч сүүлийн үед дэлхийн дулааралд Монгол хамгийн их өртөж байгаа. Жилийн дунджаас 1,2 градус хүртэл дулаарч буй нь Хөвсгөл далайд ч нөлөөлж эхэлсэн.

Хэдэн жилийн өмнө өвлийн улиралд 0,7-1,4 метр зузаантай мөсөн бүрхүүл тогтдог байжээ. Гэтэл өнөөдөр энэ хэмжээ хамаагүй нимгэрсэн гэж нутгийнхан ярьж байна. Өдрөөс өдөрт ус нь дундарч, эрэг орчим газраар нь цэгэн цөлжилт ажиглагдах болсон нь Хөвсгөл далайгаа стратегийн онцгой бүс болгож, онгон дагшнаар нь хамгаалалтад авах цаг болсныг дахин дахин сануулсаар байна. Хөвсгөл нуурын ус цэвэр тунгалгаараа дэлхийд гуравдугаарт, нуурын мандлын талбайн хэмжээгээрээ Азид аравдугаарт, дэлхийд арвандөрөвдүгээрт, гүнийн хэмжээгээрээ Ази тивдээ дөрөвдүгээрт, цэвэр усны нөөцөөрөө Монголд нэгдүгээрт ордог. Манай орны цэвэр цэнгэг усны 65хувь, дэлхийн цэнгэг усны хоёр хувь агуулагддаг. Энэ нуур Эгийн гол , Сэлэнгэ мөрнөөр дамжуулан Байгаль нуурын усны 60 орчим хувийг хангадаг.

туул голын усны бохирдолт

2011 оны 05-р сарын 21 Нийтэлсэн Urtnasan

Туул гол

Туул гол нь Монгол улсын төв, хойд хэсгээр урсах гол юм. 704км урттай бөгөөд ус цуглуулах талбай нь 49,840км2. Хэнтий, Төв, Сэлэнгэ аймаг болон Улаанбаатар хотын нутгаар урсан өнгөрнө.

Хэнтийн нуруун дахь Горхи-Тэрэлжийн байгалийн цогцолборт багтах Хагийн хар нуураас эх авч, нийслэл Улаанбаатар хотын урд хэсгээр урсч өнгөрөн Орхон голд цутгана. Нэн ховор халим болон алгана, тул, цагаан загас цулбуурт гутаарт, хадран , цурхай зэрэг загастай. 11 сарын дундаас 4 сарын дунд хүртэл хөлдөнө.

Сүүлийн жилүүдэд нийслэл Улаанбаатарын байгаль орчны бохирдол нь Туул голд нөлөөлөх болсон. Улаанбаатарын төв цэвэрлэх байгууламжийн хаягдал нь Туул голд цутган орохоос гадна Заамар дахь алт олборлолт ч нөлөөлж буй хэрэг юм. Цэвэр усны эх үүсвэр болсон Туул гол 2015 он гэхэд урсахгүй болно гэдгийг эрдэмтэд тогтоожээ.

Туул голын усны чанар

Туул голын усны чанарыг авч үзэхын тулд хотоос дээш болон доош хэсэгт авч үзлээ.

Улаанбаатар хотоос дээш хэсэгт бохирдлын гол эх үүсвэр нь Халайхын цэвэрлэх байгууламжаас гарч байгаа хаягдал ус бөгөөд Туул гол мөсөн бүрхүүлтэй байх өвлийн улираол нөлөө нь мэдрэгдэнэ. Голын задгай устай үед гоц нөлөө үзүүлэхгүй . улаан баатар хотын орчимд Туул голын ус өвлийн улиралд ёроолдоо хүртэл хөлдөж огт урсацгүй болдог. Энэ үед Сонгиноос доош Төв цэвэрлэх байгууламж, Буянт- Ухаагын цэвэрлэх байгууламж гэх мэт цэвэрлэх байгууламжуудын хаягдал ус голбн голидролоор нэлээд зайд ямар ч шингэрч сүлэгдэх усгүй задгай урсдаг. Иймд Сонгиноос доош Алтанбулагийн гүүр аүртлэх хэсэгт өвлийн улиралд хамгийн их бохирдолттой байдаг. Чухам энэ үед ЦБ- уудын ажиллагаг дээд хэмжээнд хүргэж ахаягдал усыг маш сайн цэвэрлэж голд хаях нь зүйтэй юм. Туул голын усан дахь аммонийн ба нитритийн азот , хялбар эсэлдэх органик бодисын жилийн дундаж агууламж нь Монгол улсын гадаргын усны стандарт дахь хүлцэх агууламжаас 10-29 дахин давж бохирддог ба өвөл хаврын улиралд 40-100 дахин давж бохирдож байна.

Дээрх зургаас хархад Туул голын эрдэсжилт Сонгинын орчим ЦБ-аас гарч байгаа хаягдал усны нөлөөгөөр 3-4 дахин нэмэгдэж , усан дахь эрдэс азот , органик бодисын жилийн дундаж агууламж нь хүлцэх агууламжаас 4-15 дахин давсан бохирдол илэрсэн байна. Өвлийн улиралд усан дахь аммонийн азотын агууламж хүлцэх агууламжаас 29 дахин мөн БХХ5 агууламж 33 дахин давж бохирдсон байна.

Туул голын усны чанар Улаанбаатар хотоос дээш болон доош хэсгээр 2005 оны шинжилгээний дүнгээр ямар байсныг үзүүлбэл.

Эрдэсжилт мг л

NH4 мг л

NO2 мг л

БХХ5

Дунд

Их

Дунд

Их

Дунд

Их

Дунд

Их

Туул-Уубулан

78

211

0.14

0.66

0.007

0.046

2.6

5.87

Туул-Сонгино

254

873

7.25

14.41

0.084

0.353

29.6

98.5

Туул- Алтанбулаг

166

235

1.67

5.39

0.091

0.234

5.0

7.82

Туул голын ус Уубулангаас Сонсголон хүртэл хэсэг харьцангуй цэвэрт тооцогдож, Сонгиноос дээш хэсэгт цэвэрлэх байгууламжийн хаягдал усны нөлөөгөөр эрс бохирдож , ялангуяа нрл хөлдсөн өвлийн сар болон газар гэсэх хаврын саруудад усан дахь хялбар исэлдэх органик бодисын бохирдол маш ихээр илэрч байгаа нь дулааны улиралд арьс ширний үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа идэвхитэй явагдаж , үйлдвэрийн бохирдол ихтэй байгаатай холбоотой юм.

Судалгаагаар манай орны хувьд онцлог бохирдуулагчид нь азот, органик бодис, нефтийн бүтээгдэхүүн , хром, зэс , мөнгөн ус, зэрэг хүнд миталлуд болно. Сүүлийн жилүүдэд уул уурхай, ашигт малтмалын олборлолт маоын гаралтай түүхий эд боловсруулах чиглэлийн үйлдвэрлэл өргөжихийн хэрээр ялгаруулах бохирдлийн хэмжээ ихэссэний улмаас орчны чанар ялангуяа, гадаргийн усны чанар эрс буурч, усанд агуулагдах хорт бодисын хэмжээ Усны чанарын стандартаас олон дахин давж бохирдож байгааг холбогдох байгуулаггууд анхаарч нэн даруй бохирдлыг бууруулах арга зхмыг боловсруулан хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна.

Мөн бохирдлын эх үүсвэрүүдэд байнгийн аяналт тавих ажлыг өргөжүүлэх, дотоод мониторингийн үйл ажтллагаагбий болгох бохирдуулагч нь өөрөө төлөх хууль эрх зүйн орчинг бий болгох усны чанарын мохиторинг лабоаоториудын чадавхийг нэмэгдүүлэх хөдөө аж ахуйн хорт органих бодисийн үлдэгдэл , аүнд металл тодорхойлох , орчин үеийн мэдрэмж сайтай хэмжлийн багажаар тоноглох чанарын хяналт чанарын баталгаа үйл ажиллагааг хэвшүүлэх нь зүйтэй.

Бид усны нэгдсэн зөв, оновчтой менежментийг яарал­тай боловсруулж, түүнийгээ хэрэг­жүүлж чадах юм бол хоёр сая хүнээ сайхан амьдруулах бүрэн боломж бий гэж боддог. Өнөөдөр л гэхэд баруун гурван аймаг ОХУ-аас эрчим хүчний хувьд хараат байдалтай байна. Бид байгаа гол усаа ашиглан олон зориулалттай том том усан сангуудыг бий болгож эрчим хүч гаргаж аваад, хэрэглээгээ хангаад, аялал жуулч­лалаа ч хөгжүүлээд явах, эдийн засаг нийгмийн асуудлаа шийдчих бололцоо байна. Үүнээс гадна шөнийн цагт Улаанбаатар хотын орон сууцны айлуудын бохирын шугамаар урсаж байгаа усаа юүлж аваад энэ хуурай шороо босоод байгаа гудамж талбайгаа ч гэсэн усалж болохоор байгаа. Иргэдийн амьдрах орчныг сайжруулахад хэрэгтэй. Дээр нь хот маань цэцэрлэгжинэ. Бидэнд боломж их байна. Хийх зүйл ч их байна. Энэ бүхэн том бодлого, хөтөлбөрөөр дэмжигдэх ийм л асуудал. Иргэн та цэвэр усаар хангагдах эрхтэй. Үнийгээ төр засгаас шаардах эрх нь ч мөн танд бий. Дээр нь иргэд усаа зөв зохистой хэрэглэх тал дээр өнөөдрөөс эхлээд ухамсартай хандах хэрэгтэй.

Туул голын бохирдолт

Нийслэл хотын цэвэр усны эх үүсвэрийг Туул голын сав газраас хангадаг. Улаанбаатар хотын хувьд дөрвөн эх үүсвэр байгаа. Нийс­лэлийн усан хангамжийг төвийн эх үүсвэрийнА”, үйлдвэрийн районы эх үүсвэр буюуБ”, мах комбинатынВ, дэд эх үүсвэрГстанц хэмээн хуваадаг. Үндсэндээ Туул голын сав газрын дагуу байгаа 160-170 гүний худгаас усаа татаад нийслэлчүүдийн ундны, ахуйн, үйлдвэрийн, төвлөрсөн шугам сүлжээнд холбогдсон орон сууцны иргэдийн хэрэгцээг хангаж байгаа юм. Мөн энэ уснаасаа бид зөөврийн худгаар дамжуулан гэр хорооллын иргэдийн усны хэрэгцээг хангадаг. Зарим гэр хорооллын дунд ганц нэг гүний худаг бий. Эдгээр гүний худаг нь төвлөрсөн шугам сүлжээгээр явахгүй байгаагаас бохирдох магадлал өндөр байгааг хэлэх хэрэгтэй. Туул голыг дагаад Яармагийн гүүр хүртэл жижигхэн цагаан байшингууд байдгийг иргэд сайн мэднэ. Эдгээр байшингууд бол хотын ундны усны эх үүсвэ­рүүд юм.

- Экологийн бохирдолтод нөлөөлж байгаа хэд хэдэн хүчин зүйл бий. Мэдээж байгаль цаг уурын дулаарал ихээхэн нөлөөлж байгаа нь дамжиггүй. Гэхдээ хам­гийн гол хүчин зүйл бол хүний буруутай үйл ажиллагаа шүү дээ. Сүүлийн таван жил дараалан Туул гол хаврын хаварт тасардаг болсон. Энэ жил мөн л 4-5 газраараа тасарчихсан байна лээ. Ингэж тасрах болсон нь голын эхэнд байдаг Мөнгөн морьтын амнаас их хэмжээгээр мод бэлтгэснээс болсон гэж би үздэг. Ой мод, ус хоёр харилцан уялдаатай, байга­лийн шүтэлцээтэй зүйл. Мод гэдэг бол усны нөөцийг барьж байдаг чухал байгалийн баялаг. Гэтэл модыг их хэмжээгээр хяргаснаас болоод усны нөөц дундарч, Туул голын ус татарч бүр тасрахдаа тулаад байна.. Голын загас их хэмжээгэр үхлээ гэж ярьж байна. Гэтэл гол дотор голын усыг цэвэршүүлж байдаг асар олон төрлийн бичил биетэн байдаг. Эдгээр бичил биетнүүд үхэх юм болгол үхлээл гэсэн үг. Энэ бол их том аюулын дохио.

Түүнчлэн ундны усны ариун цэврийн бүсийн дэглэм, түүний шаардлагыг бүрэн хэрэгжүүлээгүйгээс хүн амын дунд ахуйн хэрэглээнд ашиглагдаж байгаа худгуудын усны чанар муудах, үйлдвэрийн болон ахуйн хог хаягдал, малын ялгадас, бордоо, хатуу хог хаягдлаар бохирдох явдал байнга гарч байна. Улсын хэмжээнд 120 гаруй бохир ус цэвэрлэх байгууламж ашиглагдаж байгаа боловч ихэнх нь тоног төхөөрөмж хуучирсан, шинэчлэлийн өртөг зардал өндөр зэрэг хүндрэлээс шалтгаалан цэвэршүүлэлтийн түвшин шаардлагын хэмжээнд хүрэхгүй байгаа ажээ.

Судалгаанаас үзэхэд Улаанбаатар хотод ус хэрэглээний түвшин өндөр хөгжилтэй орнуудаас давж байгаа нь ус түгээх шутам сүлжээ, тоног төхөөрөмжийн засвар үйлчилгээ тогтмол хийгддэггүй, усны үнэлэмж тааруу, усны тоолуур айл бүрт байхгүйтэй холбоотой.

Олон жилийн хяналт шинжилгээний үр дүнгээс хархад манай орны хэмжээнд хүны үйл ажиллаганы зохисгүй нөлөөнд орж , унаган төрхөө алдаж маш ихээр бохирдож байгаа гол бол Туул гол юм.

Манай орны засаг захиргаа , үйлдвэрийн үндсэн нэгжүүд төвлөрсөн Улаанбаатар хотын оршин суугчидын тоо жилээс жилд нэмэгдэж , хүн амын нягтшил хэт ихсэж , түүнчлэн хөнгөн ба хүнсний үйлдвэр түүн дотроо арьс шир ноос ноолуурын үйлдвэрүүд , цахилгаан эрчим хүч , барилгын материалын үйлдвэрүүд эрчимтэй хөгжихийн зэрэгцээ бага оворын боловч химийн хортой бодисын үйл ажиллаганд хэрэглэдэг жижиг дунд үйлдвэрүүд олшиоч тэтгээрээс гарч байгаа хорт хаягдлыг хотын төв коллекторт нийлүүлж байгаа нь ахуйн бохир усны нөлөөгөөр шингэрч байгаа ч хотын цэвэрлэх байгууламжуудад орж байгаа бохир ус ньБохир ус цэвэрлэх байгууламжид хүлээн авах бохир усны найралгын зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс хэд дахин давсан ус орж байгаа учраас цэвэрлэх байгууламжууд. Хоногт бүрэн цэвэр­лэгдээгүй 170 мянган м/куб усыг бид Туул гол руу хаяж байгаа юм. Уул нь байгалийн цэвэрлэгээтэй их сайн цэвэрлэх байгууламж. Гэтэл зөвхөн ахуйн бохир усыг цэвэрлэх зориулалттай энэ байгуу­ламж руу үйлдвэрийн асар их бохирдолтой усыг оруулж байгаа­гаас болоод ачааллаа дийлэхээ больсон. 100 хувь цэвэрлэх ёстой бохирдлоо бид 88-93 хувь­тай л цэвэрлээд тэр чигээр нь Туулд хаяж байна. Зүй нь бол үйлдвэрүүдийн дэргэд цэвэрлэх байгууламжууд байх ёстой. Ингээд үйлдвэрийн дамжлагаар цэвэр­лэгдээд ирсэн бохирдлыг төв цэвэрлэх байгууламж маань дахин цэвэрлээд хаях ёстой юм. Гэтэл тийм дамжлага байхгүйгээс Туул гол маань цэвэр цэнгэг байж чадахгүй байна. Туул гол маань Лүнгийн гол цаашлаад Орхон голд цутгатлаа цэвэршиж чадахгүй байгаа. Хатан туул гэж нэрлэгддэг Туул гол өнөөдөр хамгийнөндөр бохирдолттой голгэсэн нэр хаяг зүүчихсэн явж байна шүү дээ. Удахгүй Монгол Улс олон улсын шүүхэд дуудагдаж мэдэх юм. Учир нь энэ их бохирдолттой голууд шууд Дэлхийн цэнгэг усны нөөц болох Байгаль далайд цутгаж байгаа. Тиймээс бид одооноос гол усныхаа бохирдолтод анхаарал хандуулж дорвитой арга хэмжээ авахгүй бол зөвхөн өөрсдийн ундны усны нөөцийн талаар биш хүн төрөлхтөний усны нөөцийг үгүй хийх аюул ойрхон байна.

Усны объектын чанарыг бууруулах бохирдлын гол эр үүсвэрийн нэг нь бохир ус цэвэрлэх байгууламжаас гарч байгаа ус юм . Туул гол нь Улаанбаатар хотын цэвэрлэх байгууламжаас гарч байгаа хаягдал усыг зайлуулах обект болдог.

Tуул голын эрэг дээр өнөөдрийн бидний дуусахгүй мэт урсгаж, бохирдуулж байгаа ус тавь жархан жилийн дараа байхгүй болоход үгүй гэх газаргүй болжээ. Тэр үед одоогийн хүмүүсийн амь тавин зүтгэж буй алт эрдэнэ, хөрөнгө мөнгө усны дэргэд юу ч биш болж хувирах нь.

Судалгаагаар манай орны хувьд онцлог бохирдуулагчид нь азот, органик бодис, нефтийн бүтээгдэхүүн , хром, зэс , мөнгөн ус, зэрэг хүнд миталлуд